WE ZIJN ALLEMAAL LATEKOMERS

We zijn allemaal laatkomers. Mens zijn betekent dat we na degenen die ons voorgingen komen. Net zoals onze voorouders ons altijd zijn voorgegaan, zo heeft de grond waarin we hen te rusten leggen ook altijd al de botten van anderen ontvangen – waaronder die van andere soorten, waarvan velen voor ons zijn gestorven.

– Robert Pogue Harrison

Wat willen we vooraf aan de toeschouwers meegeven? Zo’n zes weken voor de première van The Latecomers hebben Jozef Wouters en ik het daarover tijdens één van onze dramaturgische gesprekken. Eigenlijk is het te vroeg voor een antwoord op die vraag, want we zijn nog volop op zoek naar de vorm van de voorstelling. Dat is eigen aan theater maken, maar het gaat ook naar de kern van waar Decoratelier voor staat: building out loud. Al bouwend samen luidop nadenken. We creëren ruimtes waarin we collectief kunnen zoeken naar de betekenissen, vormen en verhalen die het samenleven vandaag in al zijn heterogeniteit mee ondersteunen – inclusief het niet-goed-weten en de verwarring die daarbij komen kijken. Deze tekst schetst enkele uitgangspunten die het afgelopen jaar mee richting gaven aan het proces van The Latecomers.

Sinds de zomer van 2024 betrekt Decoratelier een voormalig fabrieksgebouw aan de Kortrijkstraat in Molenbeek voor een periode van vijf jaar, samen met solidair restaurant Cassonade. ‘Ook in de Manchesterstraat waren zij onze buren, we gingen er dagelijks lunchen’, vertelt Jozef Wouters. ‘Toen bleek dat ook zij moesten verhuizen, wilde ik hen graag meenemen naar de nieuwe site. Cassonade heeft een unieke praktijk en collectieve organisatievorm, ze maken dingen mogelijk die je nergens anders in Brussel ziet. Het interieur van hun restaurant was bovendien een achtergelaten decor, dat in de Netflix-serie Grond ruimte bood aan een begrafenisondernemer. Mensen die kwamen eten aanzagen dat interieur voor echt, ook al ging het om een decor. Dat fascineert me mateloos: decors waarin het echte leven zich nestelt. Het viel me op dat de dagelijkse praktijk van het organiseren, koken en eten in Cassonade niet kon bestaan zonder het fictieve kader, dat ze elkaar wederzijds ondersteunen.’
 

‘Cassonade was dus al een fictie en is dat door de verhuis nog meer geworden. De indeling werd gespiegeld, de dragende zuilen bleken plots nutteloos, de ramen en de luifel aan de façade moesten niet langer de regen buiten houden. Het vroeg om een verdere scenografische vertaling. Met elke spiegeling werd alles nog meer decor dan het al was. Dat binnentrekken en versterken van een ruimtelijke fictie is voor mij één van de vertrekpunten van het project geweest.’

In het huidige Cassonade geeft het decor potentieel een theatrale allure aan alles wat er plaatsvindt. Neem bijvoorbeeld de wijkvergadering waarop ambtenaren van de gemeente kwamen spreken over het toekomstige park dat op de site zal worden aangelegd. ‘Een groot deel van ons atelier ligt twee meter onder het maaiveld en zal binnen enkele jaren bedekt worden met een dikke laag aarde. Dat inzicht liet me niet meer los: alles wat wij hier nu bouwen, zit in de toekomst onder de grond. Eigenlijk is dat de ideale plek voor onze bouwsels. Dat is waar verhalen thuishoren. Of waar verhalen kunnen ontstaan. Net onder onze voeten, maar toch vrij ontoegankelijk. De ondergrond is altijd een plek geweest van fictie en speculatie, ook in de mythologie. Dat was een tweede uitgangspunt voor The Latecomers.’
 

Het terrein is zwaar vervuild door de activiteiten van de galvanisatiefabriek die hier decennialang zat. Eerder dan deze bodem te saneren, plant de gemeente Molenbeek er gezonde aarde overheen te storten. ‘Die massale verplaatsing van aarde kwam me als ietwat absurd voor. Ontkent die niet de geschiedenis van de plek? Het is zo’n typisch verhaal van snelle stadsontwikkeling: de toekomst is groener en mooier en we zijn er eigenlijk al. Binnenkort gaan we er kunnen komen wandelen. Hoe kun je tegenover dat narratief een trager proces plaatsen? Dat is voor mij de inzet van The Latecomers.’
 

Een poging om massaal compost te produceren op basis van het keukenafval van Cassonade bleek een doodlopend spoor. We lieten daarom enkele vrachtwagens kleiachtige leemgrond uit het Pajottenland aanvoeren. In een lege fabriekshal gingen we met de hoop aarde aan de slag. Met de bouwers van Decoratelier, de koks van Cassonade, de twee conciërges en enkele buurtbewoners begonnen we ons de grond eigen te maken. Door hem te boetseren en kneden tot objecten en leemstenen om mee te bouwen. Door hem te zeven en het verhaal te verzinnen achter een verdwaalde potscherf.
 

‘We stelden aan alle deelnemers enkele vragen: wat wil je neerleggen, begraven, toevoegen aan deze grond? Waar wil jij de aarde hier mee opladen? Welke verhalen mogen we niet vergeten? Welke boodschap wil je zo doorgeven aan de komende generaties? We fantaseerden over archeologen van de toekomst die onze sporen zouden opgraven.’
 

Het lezen van een plek is in de scenografische praktijk van Decoratelier altijd het eerste gebaar. ‘Vanuit die praktijk hebben we nu te maken met een bijna onleesbare ruimte’, zegt Wouters. ‘Het lezen van een betonplaat, vervuiling of de bodem tout court is geen eenvoudige zaak, ook niet voor wetenschappers trouwens. Van archeologen leerden we waarom er weinig kennis is van de stedelijke ondergrond, weinig historisch besef ook. De meeste bodemkaarten dateren uit de jaren 1950. Toen stond de waarde van de bodem voor landbouw voorop. De stedelijke bodem is op die kaarten tot vandaag een blinde vlek.’
 

Hoe kunnen we werken aan een hernieuwde band met wat aan ons voorafgaat? ‘Gelukkig kun je de ondergrond ook lezen door verhalen te verzinnen. Bij cultuurfilosoof Robert Pogue Harrison vonden we een motto: On earth, we are all latecomers. Hij schrijft over merktekens aan het oppervlak die leiden naar de geschiedenis en verhalen in de bodem. Een samenleving wordt gevormd door de herinneringen en vertellingen over wat er onder de grond zou zitten. Een soort culturele humus. Vanuit die optiek is het lukraak aanvoeren van nieuwe aarde eigenlijk een onbezonnen, brutaal gebaar.’

Door verstedelijking en migratie zien we in een stad als Brussel sinds enkele decennia bovendien een bevolking die leeft op een andere plek dan waar hun voorouders begraven zijn. Dat is historisch gezien een nieuwe situatie waar we nauwelijks op voorbereid zijn. The Latecomers is een poging om het stedelijke landschap als een betekenisvolle plek te erkennen en naar de toekomst te reiken. We hebben maar weinig tijd voor de bulldozers van de gemeente komen – in die zin lijkt wat we doen op wat archeologen een ‘noodopgraving’ noemen.

‘We laden de aarde op met de verhalen en specifieke voorstellen van een beperkte groep mensen. Dat is een bescheiden gebaar, maar het gaat ons ook om andere vormen van aandacht: voor details, voor buurtverhalen, voor dingen die we toevallig vinden. Het verhaal en hoe we het collectief vertellen moet zich constant aanpassen aan al die input. Ons proces is vergelijkbaar met een archeologische opgraving. Dat is een heel traag proces van zoeken naar een verhaal op basis van wat er opgegraven wordt, jaar na jaar, seizoen na seizoen. We blijven dus vertellen en hervertellen. We graven naar de toekomst zonder te weten waar we precies gaan uitkomen.’

• Jeroen Peeters, 3 april 2026

Jeroen Peeters is een essayist, dramaturg en performer, gevestigd in Brussel. Hij publiceerde uitgebreid over hedendaagse dans en performance, evenals over thema’s zoals toeschouwerschap, ecologieën van aandacht, lezerschap, dramaturgie, belichaamde kennis, materiële geletterdheid en duurzame ontwikkeling. Peeters is huisdramaturg
bij Decoratelier.