Muette

Gesprek met Boris Charmatz

Gilles Amalvi – Met deze nieuwe solovoorstelling, Muette, verdiep je je in de stilte, als materie en als afwezigheid van expressie.

Boris Charmatz – In mijn werk neemt het orale al heel lang een bijzondere plaats in. De mond is voor mij een lichaamsdeel – net als alle andere lichaamsdelen die een danser gebruikt – maar komt vaak niet aan bod in de choreografie. Toen ik aan Muette begon, wilde ik met stilte werken. Gaandeweg realiseerde ik me echter dat het gezicht, met name de mond, de focus moest zijn van deze dans, het articulatiepunt. Iets op die specifieke plek van het lichaam zit vast, is verstopt, komt er niet uit.

De oraliteit waarnaar u verwijst, die doorheen uw hele choreografische oeuvre aanwezig is – zoals in manger (2014) – is een verruimde vorm van oraliteit. Het gaat niet alleen om de mond als expressiemiddel (spraak, zang, kreet), maar ook als kruispunt van uitwisseling: een plek waar dingen binnenkomen en weer naar buiten gaan. 

Ik heb eerst een klassieke opleiding gevolgd. In klassieke dans moet het gezicht van een danser vooral ongedwongenheid en verleiding uitstralen. De inspanningen die deze virtuositeit vraagt – de pijn, de vermoeidheid – moeten onderdrukt worden. Misschien is het een tegenreactie, maar voor mij maakt het gezicht deel uit van de dans. In héâtre-élévision (2002) werkte ik rond grimassen, als maskers die beweging creëren, en specifieke houdingen en manieren van dansen produceren. Dit mechanisme is ook aanwezig in Muette, waar niet langer het gezicht deel uitmaakt van de dans, maar waar de dans net voortvloeit uit het gezicht. Het gezicht functioneert vaak als een membraan, een filter van wat we denken dat de danser ervaart. Dit helpt ons om de dans te lezen. De gezichtsuitdrukking beïnvloedt de manier waarop we de bewegingen waarnemen. Daarom glimlachen dansers in klassieke dans: die glimlach stelt gerust. In Muette wil ik dat die filter, dit membraan, alles opslokt. Veel bewegingen in Muette zijn niet zozeer bewegingen van het gezicht, maar bijna alle bewegingen passeren via de mond.

Zorgt de solo juist voor een soort van zoomeffect op dat deel van het lichaam? Welke mogelijkheden biedt deze vorm?

Een solo is heel sober en heeft bijna niets nodig om te worden uitgevoerd. In het geval van SOMNOLE (2021) en Muette gaat het om zeer minimalistische, bijna desolate solo’s: geen muziek, geen decor, nauwelijks licht. Je moet tot op het bot gaan om te zien wat er overblijft: bijna niets, alleen de ademhaling. Als kind had ik astma en moest ik mijn ademhaling constant onder controle houden om niet te stikken. Muette is geen ‘astmatische solo’, maar wel een choreografie van de adem – lucht die binnenkomt en buitengaat – die de kwetsbaarheid van dit mechanisme benadrukt. Dit is nauw verbonden met mijn persoonlijke ervaring. Een solo uitvoeren is vandaag ook een vorm van beperking: ik ben 53 en ik kan niet meer dansen als een twintiger. Het is zoals een schrijver met een wit blad voor zich. Natuurlijk bestaat dit wit blad niet, zeker niet als het om een lichaam gaat, maar er is wel de kwetsbaarheid van het alleen met jezelf zijn: de punt van de pen op het papier, waaruit een verhaal, een gedicht, een regel, een woord of een niet-woord kan ontstaan. Je kent de eerste letter die alles in gang zet niet van tevoren, wat zowel spannend als angstaanjagend is.

De titel, Muette, is vrouwelijk. Wat is er stil of ‘gemutet’ in dit stuk?

De titel is simpelweg une danse muette, een stille, stomme dans. Het was ongetwijfeld een manier om de persoonlijke dimensie naar de achtergrond te duwen en de nadruk volledig op de dans zelf te leggen. Aanvankelijk stelde ik me de vraag of ik misschien een dans moest creëren die geen enkel geluid voortbrengt. Een groot deel van de dans respecteert dit principe: tijdens het hele deel waarin ik dans met een speekselbel op mijn lippen produceer ik zeer weinig geluid. Het geluid komt voort uit de accenten in de bewegingen, en door die accenten barst de bel. De beperking die de speekselbel oplegt, zorgt dus voor een vrijwel stille dans. Maar omdat dit mij beperkte in het verkennen van de bewegingen, heb ik het niet op de volledige solo toegepast.

Ik heb me ook afgevraagd of ik koptelefoons of oordopjes aan het publiek moest uitdelen, om een ervaring van absolute stilte te creëren. Of een scenografie te bouwen met geluidsisolatie. Maar mijn solo maakt geluid omdat een lichaam geluid maakt, en dat geluid is des te meer hoorbaar omdat de dans in stilte plaatsvindt, zonder muziek. Deze luidruchtige stilte creëert een spanning. Dit idee van een stille, stomme dans is meer een mentaal perspectief dan een te bereiken doel. De film Die große Stille, over Kartuizermonniken die een stilte-eed afleggen, heeft een diepe indruk op mij gemaakt, evenals echovrije kamers en de met vilt beklede zalen van Beuys die geluid absorberen. Maar ook meer triviale zaken, zoals de mime-lessen aan de Opéra de Paris.

Een aantal bewegingen in Muette roepen beelden op van opsluiting en trauma. Hoe bent u in de studio te werk gegaan? Wat heeft uw verbeelding gestuurd?

Ik heb mezelf opgesloten om te werken. Er kwam heel veel naar boven vanuit het niets. Na een werkproces in La Briqueterie werd ik na een try-out gevraagd om te vertellen wat er bij me opkwam tijdens de improvisaties. Ik vraag me af in hoeverre deze emoties, deze intieme zones, benoemd moeten worden. Moet je iets uitleggen dat juist stil wil blijven? Een beeld symboliseert bijvoorbeeld de relatie tussen het onuitgesprokene en het expliciete: aan het begin van het stuk kleed ik me uit in een hoek van de studio. Dit beeld kwam aanvankelijk voort uit een praktische overweging: ik wilde niet naakt op het podium verschijnen, maar ik wilde me ook niet midden in de ruimte uitkleden. Dus dacht ik: ‘Ik ga me in een hoek uitkleden’. Toen dit beeld er eenmaal was, kwam er een explicieter beeld voor in de plaats dat verwijst naar het ‘in de hoek staan’, en daarmee naar het geweld dat op kinderlichamen wordt uitgeoefend. Er is een rode draad die verwijst naar de kindertijd, zowel naar het gehoorzamen als naar het spelen. De speekselbel verwijst naar de spelletjes die je als kind speelt, maar ook naar het verstijfd zijn, niet meer durven bewegen, omdat de minste beweging de bel kan doen barsten. Juist vanwege die kwetsbaarheid spreekt dit beeld me erg aan.

Muette leunt aan bij performancekunst vanwege de lichamelijkheid en de ruwe vorm. Komen dans en performance samen in deze solo?

Ik zie tegenwoordig veel dansvoorstellingen waarin spectaculaire elementen op een heel eenvoudige manier worden gebruikt met een stevige beat die het geheel structuur geeft – zoals dansen in unisono, wat sterk aan clubdans doet denken. Ik zie liever een dans die nog zoekende is, zelfs al oogt die stijf of moeizaam, dan iets simpels en gepolijsts. Vanuit dat oogpunt inspireert de radicaliteit van performancekunstenaars me enorm. Tegelijkertijd ben ik danser en choreograaf, en ga ik anders te werk. Ik zou ongetwijfeld een Muette van 20 minuten kunnen improviseren in een performatieve versie, maar in plaats daarvan werk ik al meer dan een jaar aan deze vorm. Niet per se om het materiaal minutieus te choreograferen en vast te leggen, maar omdat ik tijd nodig heb om me er langzaam in te verdiepen. Een van de drijfveren om Muette te maken, is het feit dat we dagelijks worden overspoeld met tragische informatie, en het wordt steeds erger. Oorlog, wankelende democratieën, de klimaatcrisis, … Muette is geen antwoord op deze actualiteit, maar misschien wel een poging om die tsunami van nieuws te verwerken en er een vorm aan te geven. Muette is de toestand waarin het me brengt. Geen stuk dat eisen stelt of aanklachten uit, maar dat weergeeft wat het met me doet, wat het lichaam te verduren krijgt. Ik hoop dat de solo ondanks alles blijft schitteren. Kwetsbaar, maar schitterend, als een speekselbel, die een schreeuw omhult en niet kan barsten.

• Fragmenten uit een interview door Gilles Amalvi in december 2025 
• Vertaald door Stephanie Lemmens
• Gilles Amalvi is een Franse schrijver, danscriticus en geluidskunstenaar. Als schrijver was hij verbonden aan Musée de la danse en werkt hij samen met choreografen als Boris Charmatz, Jérôme Bel, Maud Le Pladec, Anne Teresa De Keersmaeker, Latifa Laâbissi, Ivana Müller en Pol Pi.