História do Olho

Op aanraden van zijn psycholoog schreef de 23-jarige bibliothecaris Georges Bataille de beroemde novelle De geschiedenis van het oog. Onder een pseudoniem gebruikte hij de literatuur als een ruimte voor vermomming en metamorfose om uiting te geven aan zijn acute angst rond seksualiteit. Het schrijven van dit ‘sadistische, pornografische en jeugdige’ verhaal, zo verklaarde hij jaren later, had hem van een ‘absoluut ziek’ in een ‘relatief levensvatbaar wezen’ veranderd.

In dit gore sprookje gaat Bataille bijna programmatisch te werk, door het esthetische (gericht op smaak) om te zetten in het esthetisch-pijnlijke (gericht op verlangen, pijn en afkeer). Zo verweeft hij het sublieme met het afschuwelijke.

Ik ontdekte Bataille toen ik Franse literatuur studeerde aan de faculteit Letteren. Jaren later raakte ik enorm gefascineerd door zijn interesse in statische bewustzijnstoestanden, en door het thema van opoffering dat als een rode draad door zijn werk loopt. ‘Ik leg een uitdaging voor, geen boek’, het is een van de zinnen die me is bijgebleven uit L’expérience intérieure, een werk dat hij schreef in 1943. ‘Ik schrijf voor wie, bij het openslaan van mijn boek, erin zou vallen als in een gat.’ En: ‘Ik wilde een boek schrijven waaruit men geen gemakkelijke conclusies kan trekken.’

Mijn onderzoek rond pornografie begint met Stabat Mater (2019), komt op kruissnelheid met Camming 101 noites (2020) en mondt tijdens de pandemie uit in de experimenten van Núcleo do Olho. Dit resulteert uiteindelijk in História do Olho – een duister pornosprookje, onze bewerking van de novelle van Bataille.

Pornografie naar het theater brengen is voor mij het aangaan van een uitdaging waaruit men geen gemakkelijke conclusies kan trekken. 

Dat anderen deze uitdaging samen met mij wilden aangaan en het Batailleaanse ‘laag materialisme’ op de spits hebben gedreven, is zonder twijfel een van de hoogtepunten in mijn artistieke parcours.

Onlangs werd mij gevraagd naar de werkelijke autonomie en keuzevrijheid van de performers tijdens de ‘extreme’ handelingen (hun woorden) in de voorstelling, waarbij specifiek werd verwezen naar de ‘fisting-scène’, bedacht en uitgevoerd door Isabel Soares. Ik kon een inwendige glimlach en zelfs een zekere trots niet onderdrukken bij de gedachte aan wat Isabel, en de anderen, zouden antwoorden op de aantijging dat zij in dit proces ook maar een greintje van hun zelfbeschikking zouden verliezen.

Janaina Leite, april 2026

In mei en juni 2026, vier jaar na de première van História do Olho, zal ik opnieuw mijn relatie tot pornografie onder de loep nemen. Ik zal luisteren naar mijn medeperformers, hun favoriete passages uit de roman van Georges Bataille en hoe ze elk op hun (hoogsteigen) manier reflecteren over hun relatie tot pornografie. We leggen dezelfde vraag voor aan het publiek. Want hoewel er een enorm taboe rust op pornografie, gaan wij ervan uit dat iedereen zich er – bewust of onbewust – toe verhoudt.

Mensen zijn op een bepaalde manier met pornografie vertrouwd, maar er is een ambivalentie tussen uitgesproken en onuitgesproken, geaccepteerde en niet-geaccepteerde erotische verlangens. Deze dynamiek komt onder meer tot uiting in masturbatie, sekswerk, feministische kritiek of artistieke experimenten. Pornografie is prominenter aanwezig en vormt onze verbeelding sterker dan we durven toegeven. Ze dwingt ons de doeltreffendheid van haar bezwering te erkennen: de onontkoombare roep van het vlees. Moeten we onszelf de wellustige opwinding van pornografie en seksuele praktijken ontzeggen? Sommige moralisten zeggen van wel. Maar de geschiedenis leert ons dat dit enkel leidt tot afstomping, met verzadiging of totale ontkenning tot gevolg. Pornografie en horrorbeelden vertonen een zekere gelijkenis. Ze kijken ons aan, maken ons tot objecten van een blik die in de geschiedenis is verankerd. Ze brengen ons in verwarring en stellen het idee van een ik dat controle heeft over zichzelf en over zijn verlangens ter discussie.

Bataille noemt het oog een ‘kannibalistische lekkernij’, een voorwerp dat kan worden opgelepeld. De verleiding ligt hier in de materie (waarbij hij echter waarschuwt dat ‘extreme verleiding waarschijnlijk op de grens van gruwel ligt’). In een van de nawoorden van het boek stelt Roland Barthes dat De geschiedenis van het oog het verhaal is van een object: een oog dat migreert naar vergelijkbare, maar niet-gelijksoortige objecten. Het volstaat om de associatieve
ketens van Bataille te volgen, die op hallucinante wijze van het lichaam naar de kosmos leiden (en omgekeerd): oog – ei – testikels – zon – urine. Speeksel – zweet – sperma – de Melkweg. Een ei – een uitgestoken oog – de schedel – het hemelgewelf. De aangekeken zon – de verblindende zon – een man die een stier de keel doorsnijdt. De oneindige ruimte – de kraai van een haan. Een oog-object, dat van beeld naar beeld springt. Ik durf te speculeren dat Bataille, gevraagd naar zijn relatie tot pornografie, had gezegd dat hij zijn obsessie voor het ‘intensieve regime van de materie’ (zijn woorden) tot tegen de grens van het onmogelijke had gedreven, tot het punt waarop hij een oog vond dat niet alleen ziet, maar ook de blik verdicht – wat hem een ‘zinderende vreugde’ deed ervaren.

Ons sprookje (zoals Janaina het graag verwoordt) wordt misschien een schakel in de associatieve keten van Bataille, en deelt het statuut van een verteld, bekeken object. Dat brengt inderdaad risico’s met zich mee. Maar misschien hebben die minder te maken met de expliciete handelingen en met wat wij, uit vrije wil en vol opwinding, met onze huid en onze lichaamsopeningen doen op scène. Het getuigt zelfs van een bekrompen geest (hoewel dat helaas niet verbaast) om de voorstelling te reduceren tot deze scènes en zo een vorm van verkapte censuur te rechtvaardigen. Het werkelijke risico ligt elders.

In het spel tussen oog en object bestaat er namelijk geen centraal, stabiel en samenhangend subject, maar draait het om de zinderende vreugde van het oog om rond te dwalen, zonder te gehoorzamen aan posities van kennis en macht. Anders gezegd, in onze omgang met pornografie aanvaarden we dat we de contouren van onszelf een beetje verliezen. Misschien ten voordele van de ontmoeting met een vreemde, amorfe, wankele dimensie, die ons weliswaar kwetsbaar maakt tegenover de ander, maar die net daarom ook ons verlangen naar verbinding uitdrukt. Dit vormt de kern van História do Olho. Bij elke nieuwe speelreeks herinneren we onszelf eraan dat deze verbondenheid niet vanzelfsprekend is. Toch blijven we erop gokken.

• Isabel Soares, april 2026
• Isabel Soares is actrice, performster en psychoanalytica. Ze behaalde een master in cultuurwetenschappen aan de Universiteit van São Paulo. Haar artistieke en onderzoekspraktijk richt zich op de verhoudingen tussen beeld, pornografie en afwijkende seksualiteiten. Ze maakt deel uit van de cast van História do Olho.
• Vertalingen door Stephanie Lemmens