Je laten doordringen en transformeren

Marie Richeux – Robin Coste Lewis spreekt van ‘liefde op het eerste gezicht’ voor het personage van de Zwarte Venus. Ook u werd door deze tekst getroffen: waarom?

Alice Diop – Toen een vriend me drie jaar geleden de tekst voorlas op een bankje in Brooklyn, was ik meteen overweldigd. Ik voelde een soort verbijstering die moeilijk onder woorden te brengen valt. Dit was wat ik nodig had; een tekst die alles samenbrengt, al mijn ‘ikken’. De tekst verwoordt wat ik tot dan toe niet kon bevatten. Zijn poëtische, bijna epische vorm is het resultaat van jarenlang uiterst grondig academisch onderzoek naar de representatie, objectivering en fetisjering van het lichaam van Zwarte vrouwen in de kunst. En net vanwege de poëtische kracht kunnen we ons er alleen maar aan overgeven, ervan doordrongen en erdoor getransformeerd worden. Het is een tekst die getuigt van een indrukwekkende intellectuele maturiteit en die me raakt op een keerpunt in mijn leven, juist omwille van de taal. Daarin schuilt zijn grote vernieuwing: de kracht van de verwoording. De Zwarte Venus plakt de stukjes weer aan elkaar, ze verzamelt de brokstukken. Ze staat daar, als een volwaardige gestalte, in haar kracht. Het zijn onze moeders, onze zussen, al die vrouwen die ons zijn voorgegaan, maar naar wie we niet konden kijken omdat onze blik doordrongen was van geweld. Vandaag kunnen we opnieuw naar hen kijken.

De tekst, die ons meeneemt naar de kern van de geschiedenis van de beeldvorming, heeft een zeer politieke dimensie. Maar, naarmate het verhaal vordert, komt er steeds meer een tedere, intieme kant naar voren. We zien een wedergeboorte, een bijna liefdevolle oproep om ‘de wereld opnieuw te beginnen’.

Ja, het is zelfs een zintuiglijke, lichamelijke tekst. Als je eenmaal met de Zwarte Venus onderweg bent en je eenmaal gevoeld, ervaren, geconstateerd hebt hoe de lichamen van Zwarte vrouwen in de (kunst)geschiedenis gefragmenteerd werden, en op welk visueel onderbewustzijn dit alles rust, kan je niet meer doen alsof je het niet hebt gezien. Deze krachtige openbaring dwingt ons om anders te kijken, om een nieuwe taal te hanteren, en noopt ons tot een nieuwe start. Iedereen kan zich aangesproken voelen, ongeacht zijn of haar plek in de wereld. De tekst is zo rijk dat hij op duizend verschillende manieren kan worden begrepen. De liefde die de tekst vooropstelt, gaat verder dan woede en confrontatie. De kracht van de Zwarte Venus is niet te stoppen, juist vanwege haar kalmte. Ze voert ons mee en op het einde zegt ze alleen maar dat ze bang is om lief te hebben, om aangeraakt te worden, om benaderd te worden. Want het geweld van racisme en ontmenselijking zit zo diep en gaat zo ver terug dat het raakt aan de kern van wie we zijn, aan hoe we met onszelf en met anderen omgaan. We zijn getraumatiseerd door wat dit visuele onderbewustzijn heeft teweeggebracht. Door de onzekerheid, het geweld en de neuroses die het creëerde. Dit geweld heeft mij besmet, heeft ons besmet, maar ik had het nog nooit zo bekeken. Nog nooit had ik het zo diep in de ogen gekeken, maar net door het zo diep in de ogen te kijken, kon ik mezelf ervan bevrijden. Aan het einde van deze lange theoretische en artistieke odyssee schrijft Coste Lewis: ‘Jouw hand op mijn hand is te veel’. Dat ontroert mij enorm omdat ik diep vanbinnen voel wat ze bedoelt. Diezelfde zin wil ik zeggen aan iedereen die luistert, en ik wil gehoord worden. Omdat het geneest, omdat het ons – vrouwen, mannen, witten, Zwarten – geneest.

De tekst eindigt met: ‘Ga alsjeblieft zitten en lees voor mij’. In deze voorstelling bent u voor het eerst zelf speelster. Wat betekent dit voor u?

Ik had niet gedacht dat ik ooit op het podium zou staan. In mijn films sta ik nooit in de schijnwerpers, maar met deze tekst moest ik wel. Het was de enige manier om met dit materiaal aan de slag te gaan. Ik kon het niet bewerken voor het scherm, beelden toevoegen aan de beelden die het al oproept; dat zou het tenietdoen, het reduceren. Ik moest me rechtstreeks aan het publiek kunnen richten. De woorden moesten mijn lichaam als Zwarte vrouw doorkruisen. Ik moest mezelf tonen, wat ik met plezier doe omdat de tekst me beschermt, me in staat stelt te verschijnen, me bloot te geven. Ik zie de tekst als een donkere kamer, die toegang biedt tot iets uiterst intiems, zonder ooit onfatsoenlijk te worden, omdat hij zo mooi is. De krachtige taal, zo rijk aan beelden, gedachten, tastbaars, beschermt me. Deze tekst is een voertuig, een boot die me vervoert en doordringt.

Dat laatste, dat ‘lees voor mij’, wil ik ook zeggen aan iedereen die naar me luistert: draag je steentje bij, neem de fakkel over, doe dit voor mij, voor jezelf, voor ons, nu. Dit lange gedicht geneest ons allemaal. Het geneest mij van de obsessie om gehoord en begrepen te worden door zij die dat niet kunnen of willen. Het opent een nieuwe horizon die verder reikt dan het ideologische debat. Ik heb het gevoel dat dit werk me in staat zal stellen nieuwe vrouwelijke personages te creëren. Vrouwen die voor zichzelf bestaan, die niet langer slachtoffer zijn van uitbuiting, en die ook niet langer geobsedeerd zijn door confrontatie. Door deze tekst uit te spreken kan ik, denk ik, een bepaalde cyclus van verhalen afsluiten en een nieuwe beginnen. Hij nodigt uit om zo diep in jezelf te duiken, het werkt buitengewoon bevrijdend. Volgens mij mogen we de kracht van politieke actie, en de emancipatie die dit met zich mee kan brengen, niet onderschatten.

• Interview door Marie Richeux in het kadervan het Festival d’Automne à Paris, april 2025
• Vertaald door Stephanie Lemmens
• Marie Richeux is een Franse schrijfster en radiomaakster bij France Culture.