Hoe kan je doden wat je vereert?

Aisha Dème – Wat betekent Umunyana?

Cedric Mizero – Umunyana is een mythologisch wezen. Het is een geest die verschijnt in de gedaante van een kleine koe. Er wordt gezegd dat als je Umunyana ziet, dit betekent dat je geluk hebt en lang zal leven. Ik vind het ook fascinerend dat er verschillende interpretaties zijn van de mythe: sommigen zien er een positieve kracht in, anderen een bedreiging want er wordt ook gezegd dat je kan sterven als de geest jou als eerste ziet. Die dubbelzinnigheid interesseert mij omdat ze mensen samenbrengt rond verschillende overtuigingen, en de koe een spiritueel, bijna heilig karakter toekent.

Welke boodschap schuilt er achter UMUNYANA?

Ik weet niet of het een boodschap is. Ik zie het meer als een terugkeer naar mezelf. De voorstelling is in zekere zin een zoektocht naar onszelf en naar de manier waarop we in de wereld staan. Die zoektocht behoort niemand toe, maar wordt in ons geboren en kiest vervolgens zelf in welke richting hij zich ontwikkelt. Voor mij zit de echte ‘boodschap’ in onze aanwezigheid en onze levens hier en nu. Het is niet louter een boodschap, maar ook een manifestatie van herinneringen. Een manier om ermee in contact te treden en een soort genezing te zoeken, van verleden, heden of toekomst.

De koe is een belangrijk wezen in de Rwandese cultuur. Waarom wilde je er een performance rond maken?

Ik ben niet geïnteresseerd in de koe als dier, maar in waar ze voor staat. Waarom een koe en geen geit? De koe is meer dan een symbool: ze maakt ontegensprekelijk deel uit van het dagelijkse leven in Rwanda. Er wordt gezegd dat de koe onze zus is, dat we van dezelfde borst drinken. Mijn werk bestudeert die band en de kwestie van herinneringen. Wat ik met me meedraag als sporen van het verleden, van herinneringen uit mijn kindertijd die onophoudelijk opduiken. Dit stuk benadert die intieme ruimte via zang, muziek en dans. Het wordt een plek waar ik opnieuw droom en gedwongen word om terug te keren naar wat ik me herinner. We worden uitgenodigd om die denkbeeldige reis aan te vatten, in een universum waar de liefde van de mens voor de koe zo sterk is dat ze enkel in liederen en woorden kan worden uitgedrukt – het gaat zelfs zo ver dat het op een geestesziekte begint te lijken.

Je hebt het over de tegenstelling tussen de traditionele verering van koeien en het slachten ervan. Hoe uit die contradictie zich in je werk?

Ik ben diep geraakt door de wreedheid van het slachten, door wat die contradictie over ons vertelt. Toen ik klein was, heb ik wel eens een slachting bijgewoond en die beelden hebben me nog lang achtervolgd. Ik dacht, omwille van de verhalen die men ons vertelde, dat koeien heilige geesten waren. En toch werden ze voor onze ogen geslacht, soms zelfs puur voor het plezier. Die herinnering blijft me bij en doet me de vraag stellen: hoe kan je doden wat je vereert? Ik ervaar het als verraad, maar ik wil er niet van wegkijken. In mijn werk probeer ik, in de vorm van poëzie, te tonen wat er onder de oppervlakte speelt. Ik zeg niet: ‘dat mag niet’ of ‘dat is slecht’, want ik ben zelf een van die mensen, ik ben niet anders. In een passage van de film zal je allerlei mensen zien, waaronder ook ikzelf, geboren in dit land en doordrongen van dit trauma.

Kan je ons iets meer vertellen over de vorm van het stuk, waarom het zich afspeelt in twee ruimtes?

Ik wil dat het publiek de verschillende ruimtes van de videoperformance actief doorkruist, en er niet passief in blijft staan. In deze voorstelling is zowel fysieke als emotionele beweging van belang. Ik wil mijn werk altijd interactief maken, de aanwezigheid van het publiek moet deel uitmaken van de ervaring. Ik hou ervan als ik ’s nachts droom en het voelt alsof ik door die dromen wandel. De overgang van de ene naar de andere ruimte moet net zo aanvoelen in UMUNYANA.

Fragmenten uit een interview afgenomen door Aisha Dème in het kader van het Festival d’Automne à Paris, juli 2025

Aisha Dème is een Senegalese schrijfster, gespecialiseerd in kunst en creatieve industrieën
in Afrika, oprichtster en directrice van Siriworo,
een bureau voor culturele projectontwikkeling.

Isazi Yamaze Inka

(De vlieg verslond de koe)

Gehoornde Kroon

Ze hebben de nacht doorgebracht!

Laat ons verlangen naar de plek waar de koeien liggen, waar ze rustten, glanzend naast hun kalveren.

Wees nu kalm, de nacht is voorbij.

Wees nu maar kalm, de nacht is voorbij.

Je hebt de nacht doorgebracht, Rugamba, man sterker dan zijn verraders.

Ik spreek over Amarebe, de brede poorten van Gacinya’s kudde.

Ik spreek over Amatani, koe van een onverschrokken held.

Ik spreek over Ibihogo, wiens kracht rivalen verslaat.

Ik spreek over Igaju, koe van de prachtige vaars.

Onze koe is donker, pikzwart als de nacht.

De sierlijkste van ze allemaal, zachtaardiger dan de rest.

Ze komt uit Ruramba, waar ooit krijgers opstonden.

Haar uier voedt twee kalveren tegelijkertijd.

Ik breng ze allemaal samen, met de koeien van ons huis in Gikaka.

En Seruhimba, ook de jouwe in Ruhimbi bij Kigina.

Als ze grazen, worden ze dan niet vet in het seizoen van overvloed?

Vrouwen van Amagaju, onthoud hoe jullie ons verlangen kunnen verzachten.

Hef jullie armen bij het dansen, buig ze als riet aan het water.

Herder, jij die de kalveren begeleidt, vraag bij de stenen doorgang:

Als ze grazen, worden ze dan niet vet in het seizoen van overvloed?

Volg haar.

• Vertalingen door Stine Evenepoel